۲۰ اکتبر ۲۰۲۶- درمان ژنتیکی دیگر متعلق به آینده پزشکی نیست؛ بلکه واقعیتِ امروز است. درمان‌هایی که ژن‌ها را جایگزین، خاموش یا ویرایش می‌کنند، هم‌اکنون در حال تغییر دادن مراقبت‌های بالینی هستند. اگرچه بیش از ۶۰۰۰ اختلال ژنتیکی نادر وجود دارد، اما تنها بخش کوچکی از آن‌ها دارای اهداف درمانی قابل درمان هستند.
موفقیت‌های اولیه در درمان‌های ژنتیکی بر این اختلالات نادر، مانند آتروفی عضلانی نخاعی و بیماری کم خونی داسی شکل متمرکز بوده است. اما تحقیقات به‌سرعت در حال حرکت به سمت درمان‌های ژنومیک برای بیماری‌های شایع، از جمله کلسترول بالا، بیماری‌های قلبی، چاقی و دیابت است.
اما چه زمانی درمان ژنتیکی انتخاب درستی است؟ چه زمانی مزایای بالقوه ویرایش ژن از آسیب‌های دائمی احتمالی فراتر می‌رود؟ در دیدگاهی که اخیرا در مجله JAMA Internal Medicineمنتشر شده است، متخصصان قلب دانشگاه میشیگان، دکتر اریک دی. اسمیت و دکتر ونکتیش ال. مورتی، استراتژی‌هایی را برای تعیین زمان توجیه‌پذیری درمان‌های ژنومیک پیشنهاد کردند. در ادامه، این دو متخصص به سوالاتی درباره وعده‌های این درمان‌ها و خطراتی که با ورود ویرایش ژن به جریان اصلی درمان‌ها باقی می‌مانند، پاسخ می‌دهند.
تفاوت درمان‌های دائمی با داروهای معمولی چیست؟
دکتر اسمیت:داروهای متداول تنها تا زمانی که بیمار آن‌ها را مصرف کند، اثر می‌کنند. اما درمان‌های ژنومیک می‌توانند یک نسخه عملکردی از یک ژن را فراهم کنند، فعالیت یک ژن مضر را کاهش دهند یا مستقیماً یک توالی DNAرا ویرایش کنند. به دلیل اینکه این درمان‌ها در سطح مواد ژنتیکی عمل می‌کنند، بسیاری از آن‌ها به عنوان درمان‌های «یک‌بار مصرف» یا «یک‌بار و تمام» طراحی شده‌اند. اما این موضوع تضمین نمی‌کند که مزایای آن‌ها تا ابد باقی بماند. بسیاری از این درمان‌ها بر وسایل انتقال ویروسی متکی هستند و پاسخ ایمنی بدن اغلب مانع از تجویز مجدد دوز دوم می‌شود، حتی اگر نیاز باشد. همچنین باید بین این درمان‌ها و «ویرایش جرم لاین (Germline editing)» تمایز قائل شد. درمان‌های فعلی سلول‌های بدنی (Somatic cells) را هدف قرار می‌دهند، به این معنی که تغییرات ژنتیکی آن‌ها قصد انتقال به نسل‌های آینده را ندارند.
چرا همه نباید برای پیشگیری از بیماری‌های شایع، درمان ژنتیکی دریافت کنند؟
دکتر مورتی: برای بیماری‌های نادر و شدید، استدلال می‌تواند نسبتاً ساده باشد: نیازِ پاسخ‌داده‌نشده بالا است و بیماران ممکن است گزینه‌های موثر اندکی داشته باشند. اما برای بیماری‌های شایع، محاسبات پیچیده‌تر می‌شود؛ زیرا درمان‌های ژنومیک ممکن است با درمان‌هایی که در حال حاضر بسیار خوب عمل می‌کنند و می‌توان آن‌ها را تعدیل یا متوقف کرد، رقابت کنند. در سطح جمعیت، حتی عوارض جانبی بسیار نادر نیز در صورت استفادۀ میلیون‌ها نفر، می‌تواند افراد زیادی را تحت تأثیر قرار دهد. با ورود این درمان‌ها به حوزۀ بیماری‌های شایع، استاندارد ایمنی باید به همان نسبت بالا برود.
معیارهای تصمیم‌گیری برای انتخاب درمان
دکتر اسمیت: ما پنج سوال را برای بررسی قبل از استفاده از درمان ژنومیک پیشنهاد کرده‌ایم:
· شدت بیماری چقدر است؟
· آیا جایگزین‌های موثر و برگشت‌پذیر در دسترس هستند؟
· آیا بافت هدف برای یک مداخله بادوام و یک‌باره مناسب است؟
· آیا خطر روش انتقال با وضعیتی که درمان می‌شود، متناسب است؟
· آیا ایمنی و اثربخشی را می‌توان در بلندمدت پس از استفاده در جمعیت‌های بزرگ نظارت کرد؟
سوال آخر (نظارت طولانی‌مدت) دشوارترین و فوری‌ترین سوال است، زیرا کارآزمایی‌های بالینی معمولاً برای شناسایی عوارض نادر که سال‌ها پس از درمان ظاهر می‌شوند، بسیار کوچک و کوتاه هستند.
آیا بیماری‌هایی وجود دارند که اصلاً برای درمان ژنتیکی دائمی مناسب نباشند؟
دکتر مورتی: احتمالاً بله. صرف اینکه بتوانیم برای یک بیماری درمان ژنتیکی بسازیم، به این معنا نیست که حتماً باید این کار را انجام دهیم. بسیاری از بیماری‌های شایع دارای درمان‌های موثری هستند که در صورت بروز مشکل، قابل تعدیل یا توقف هستند. از آنجایی که مداخلات دائمی فاقد این انعطاف‌پذیری هستند، ممکن است برای اهدافی که نیاز به تنظیم مداوم دوز دارند یا دارای پنجره درمانی باریک هستند، نامناسب باشند. تا زمانی که مکانیسم‌هایی مانند «سوئیچ‌های خاموش‌کننده بیولوژیک» برای بازگرداندن اثرات درمان ثابت نشده‌اند، برگشت‌پذیری باید به عنوان یک مزیت بالینی مهم در نظر گرفته شود. همچنین بحث هزینه بسیار مهم است؛ قیمت برخی درمان‌های فعلی بیش از ۱ میلیون دلار است که این مدل قیمت‌گذاری برای بیماری‌های شایع قابل تداوم نیست.
آیندۀ درمان های ژنتیکی را چگونه می بینید؟
دکتر اسمیت: امکان پیشگیری از بیماری‌های قلبی با یک درمان ژنتیکی دیگر صرفاً یک فرضیه نیست. اما قبل از استفادۀ گسترده، محققان باید ایمنی بلندمدت، ماندگاری، مقرون‌به‌صرفه بودن و محافظ‌های ایمنی مناسب را اثبات کنند. هدف ما کُند کردن پیشرفت نیست، بلکه اطمینان از ورود مسئولانه این درمان‌ها به بازار است.
منبع:
https://www.news-medical.net/news/20261020/Experts-weigh-risks-of-using-gene-therapies-for-common-diseases.aspx